Belirsizlik, modern çağın en görünmez ancak en etkili psikolojik yüklerinden biridir. İnsanlık tarihi boyunca savaşlar, salgınlar, ekonomik krizler ve toplumsal dönüşümler yaşanmıştır. Ancak tüm bu olayların ortak bir yönü vardır: İnsanları yalnızca yaşananlar değil, yaşanabilecek olanlar da kaygılandırır.
İnsan zihni, doğası gereği düzen ve kesinlik arayışı içerisindedir. Geleceği öngörebilmek, yaşam üzerinde belirli bir kontrol hissine sahip olmak ve olayları anlamlandırabilmek psikolojik güvenliğin temel unsurları arasında yer alır. Ancak hayatın özü belirsizliktir; buna karşın insan zihni kesinlik ister. İşte bu durum, insan psikolojisinin en temel çatışmalarından birini oluşturur.
Belirsizlik, insan ruhunun sessiz sınavıdır. Çünkü bilinmeyenle karşı karşıya kalan zihin, eksik kalan parçaları tamamlamaya çalışır. Bu süreçte çoğu zaman en olumsuz ihtimaller ön plana çıkar ve birey, henüz gerçekleşmemiş olayların kaygısını yaşamaya başlar.
Psikoloji alanındaki araştırmalar, bireylerin çoğu zaman olumsuz bir sonucu öğrenmeyi, sonucunu bilmedikleri bir bekleyişe tercih ettiklerini göstermektedir. Bunun nedeni, belirsizliğin zihinsel yükünün çoğu zaman gerçeğin kendisinden daha ağır hissedilebilmesidir.
Psikoloji literatüründe yer alan “Belirsizliğe Tahammülsüzlük” kavramı, bireyin bilinmeyen durumları tehdit olarak algılaması anlamına gelmektedir. Bu durum; yaygın kaygı bozukluğu, obsesif-kompulsif belirtiler ve travma sonrası stres belirtileri gibi çeşitli psikolojik sorunlarla ilişkilendirilmektedir. Bireyi zorlayan çoğu zaman olayın kendisi değil, olayın nasıl sonuçlanacağını bilememesidir.
Ancak belirsizliğin etkileri yalnızca bireyin iç dünyasıyla sınırlı değildir. Toplumlar da belirsizlikten önemli ölçüde etkilenmektedir. Belirsizlik dönemlerinde toplumsal kutuplaşma, komplo teorilerine yönelim, kaygı düzeyinde artış ve sosyal güven duygusunda azalma gözlemlenebilmektedir.
Psikanalitik kuramın kurucusu Sigmund Freud, insanların bilinmezlik karşısında kaygı yaşadıklarını ve zihnin bu kaygıyı azaltabilmek için çeşitli savunma mekanizmaları geliştirdiğini ileri sürmüştür. Belirsizlik karşısında bireylerin geliştirdiği psikolojik tepkiler, yalnızca bireysel değil, toplumsal davranışları da şekillendirebilmektedir.
Toplumun geleceğe ilişkin ortak beklentilerinin zayıflaması, sosyal güven duygusunun azalmasına neden olabilmektedir. Bunun sonucunda sosyal dayanışma zarar görebilmekte, toplumsal uyum zayıflayabilmekte ve toplumsal gerilimler artabilmektedir. Geleceğe ilişkin güven hissinin kaybolduğu dönemlerde insanlar, karmaşık sorunlara daha basit açıklamalar arama eğilimine girebilmektedir.
Bununla birlikte yaşamın tüm yönlerini kontrol etmek mümkün değildir. Kesinlik arayışı, insani bir ihtiyaç olsa da hayatın doğası gereği belirsizlik her zaman var olacaktır. Bu nedenle ruhsal dayanıklılık, her sorunun cevabını bilmekten değil; cevabını henüz bilmediğimiz sorularla yaşayabilme becerisinden doğmaktadır.
Belirsizliğin yarattığı kaygıya rağmen yaşamaya devam edebilmek, psikolojik olgunluğun önemli göstergelerinden biridir. Çünkü bazen psikolojik güç, kontrol etmekten değil; kabul edebilmekten doğar.
Belki de ruh sağlığını korumanın en önemli yollarından biri, hayatın tüm sorularına kesin cevaplar aramak yerine, belirsizlikle sağlıklı bir ilişki kurabilmektir. Zira yaşamın en temel gerçeği şudur: Belirsizlik kaçınılmazdır; önemli olan onunla nasıl yaşayacağımızı öğrenmektir.
Uzm. Klinik Psikolog
Gül Dümen