Okuduğumuz kitapların daha derinlemesine anlaşılması; kitap, kitabın yazarı, kitabın geçtiği ülke ve dönemi hakkında daha farklı duygu ve düşüncelere ulaşabilmek için bazı noktalara dikkat etmek gerekir. Bu noktaları şöyle sıralayabiliriz;
-Kitabın dil ve anlatım biçimi (üslup) hakkında konuşmak: Kitabı nasıl buldunuz? Okurken hemen akmaya başladı mı, yoksa içine girmek biraz zaman aldı mı? Çünkü bir kitabı okumaya başladığımızda ilk 30-40 sayfa çok sıkıcı gelebilir, kitabı okumaya devam etmeyebiliriz. Kitabın içine girdikten sonra, okurken neler hissettiniz? Eğlenmiş, mutsuz, sıkılmış, kafası karışık, rahatsız edilmiş? Bu duyguların hangileri oluştu?
-Hikâye kahramanları hakkında konuşmak: Kahramanların kişisel özellikleri, davranışları, ruh halleri hakkında sorular yöneltilebilir: Kahramanların geçmişi, yaşamlarını nasıl şekillendirmiş? Kahramanlara hayran mı oldunuz, yoksa onları kınadınız mı? Kahramanlar tanıdığınız bazı insanları hatırlatıyor mu? Öykünün sonunda ana karakterler değişti mi? Öykünün sonunda büyüdüler mi, yoksa olgunlaştılar mı? Kendileri ve dünya hakkında bir şeyler öğrendiler mi? Örneğin Elif Şafak’ın “İskender” adlı romanındaki İskender yaşadığı olaylar ve geçen zaman içinde hem olgunlaşıyor hem de büyüyor.
-Kitapta işlenen konular hakkında konuşmak: Konu olaya mı dayalı, sürükleyici ve hızlı akıyor mu? Öykü, karakterin gelişimi üzerine olduğu için yavaş mı akıyor? Konunun karmaşıklığı sizi heyecanlandırdı mı, yoksa tahmin edilebilir, hatta basmakalıp mı buldunuz? Metin bilgilendirici ise yazar hangi konuları ön plana çıkarıyor? Bilgilendirici metinler ve kitaplar için örneğin Beşir Ayvazoğlu, Eve Dönen Adam: Yahya Kemal’le ilgili hangi konuları işlediği, Yahya Kemal’in edebiyat, şiir, sanat, tarih, yenilik ve çağdaşlaşma anlayışı hakkında konuşulabilir.
-Anlatım planı veya kurgu hakkında konuşmak: Kitap olaya dayalı süren bir öykü mü, yoksa farklı olayların birbiriyle kesiştiği bir öykü mü? Öyküde kronolojik akan bir zaman mı kullanılmış yoksa şimdi ile geçmiş arasında bazen geriye bazen ileriye giden bir zaman akışı mı kullanılmıştır? Yazar, olayları tek kişinin bakış açısı ile mi yoksa farklı bakış açıları ile mi anlatıyor? Yazar, öyküyü aktarmak için neden bir kadın veya erkek kahraman seçmiş, bu, öyküyü okuma ve anlamamızı nasıl etkiliyor?
-İletiler ve ana fikir hakkında konuşmak: Öyküde veya yazıda verilmek istenen ana iletiler nelerdir? Yazar bunları açıklamış mı? Özellikle yazının veya öykü ve romanın başlığı verilmek istenen ana ileti ile ilgili midir? Yazar ana düşünceyi ve/veya iletileri güçlendirmek için semboller kullanmış mıdır? Örneğin Elif Şafak’ın İskender adlı romanında İskender, töre cinayeti, vs.
-Kitaptaki önemli bölümler üzerinde konuşmak: Hikâyenin veya yazının önemli bölümleri üzerinde konuşulabilir, bunun için bölüm uzmanının belirlediği pasajlardan yararlanılabilir. Öykünün bir paragrafı veya bir bölümü, yüzeysel bir okuyuşla size nasıl geliyor? Örneğin bir diyaloğun parçası eğlenceli veya dokunaklı mı, karakteri özetliyor mu? Öğretici metinler için bu bölümdeki en çarpıcı söz, anlam sizce nedir ve burada ne anlatılmak isteniyor?
-Sonuç hakkında konuşmak: Hikâyenin veya yazının sonu üzerinde konuşulur. Öykünün veya yazının sonu tatmin edici mi? Neden? Öykünün veya yazının sonunu nasıl değiştirirdiniz?
-Yazar hakkında konuşmak: Yazara bir soru sormak isteseydiniz ne sorardınız? Yazarın başka kitaplarını okumuş muydunuz? Okuduysanız aralarında nasıl bir fark vardır? Eğer okumadıysanız, bu kitap yazarın diğer kitaplarını okumanız için sizi etkiledi mi?
-Değişim hakkında konuşmak: Kitabın düşüncelerini, düşünme ufuklarını genişletip genişletmediği üzerine konuşulur. Kitabı okuduktan sonra düşünceleriniz gelişti mi? Yeni bilgiler, ufuklar, düşünceler edindiniz mi? Yeni bir konu, olay, durum veya kişilerle karşılaştınız mı?
Okuduğumuz kitapların bu ilkeler ve sorular çerçevesizde analiz edilmesi hem eleştirel okuma yeteneğinin, hem de okuma alışkanlığının geliştirilmesi anlamında bireye çok katkı sağlayacaktır.
Kaynaklar
Halit KARATAY. Eleştirel Düşünme ve Okuma Alışkanlığı Becerilerinin Geliştirilmesi için Edebiyat Halkası: Kitap Eleştirisi Modeli