İttihat ve Terakki mekteplerin siyasal örgütüdür. Bu mektepler 1827’de açılan tıbbiye, 1834’te açılan Harbiye ve 1859’da açılan Mülkiye’dir. Bu okullarda çokça düzenli olarak modern yeni adamlar yetişmeye başladı. Bu kitleyi yetiştiren ve hatta  devrim fikirlerine sahip olmalarını sağlayan devletin kendisiydi. Ancak padişah durumu çıkarlarına ters bulunca evlatlarını bağrına basmadı. Sahip oldukları modernizimden rahatsız oldu. Buna rağmen devlet Jön Türk adı verilen aydın sınıfa devlet kademelerinde önemli görevler verdi. Çünkü çökmekte olan imparatorluğu kurtaracak olan onlardı. Ayrıca çağın gereği olan milliyetçilik ve halk egemenliği fikri de ittihatçıları güçlü kılmıştı.

Başlangıçta yasa dışı bir örgüttü. İleriki zamanlarda meşrulaşsa da kendilerini yönetimde göremediler. Onlar Padişahın saltanatına ve saraya zaaf duyuyorlardı. Bu nedenle iktidarı tam olarak yaşayamadılar. istekleri padişah onayıyla gerçekleşiyordu.

Örgütün bir özelliği de bugün bile yapılmayan parti içi demokrasisidir. Cemiyetin başkanlık mevki yoktur. Ortaklaşa önderlik söz konusudur. Talat ve Enver partinin sivrilen adamlarıydı ama umumi kongrelerin merkezi umuminin önemi hiç azalmadı denilebilir. ( Akşin:2014) Oysa günümüzdeki büyük partilerde genellikle önder her şeydir. Partinin fikri yok liderin fikri var gibi. Liderle ters düşen de partiden ihraç ediliyor. Kongreler ne siyaset, ideoloji, program belirlemede ne de önder belirlemede ağırlığı olmayan kuruluşlardır.

Günümüzde siyasal partilerde lider her şeydir. Liderin bir ağırlığının olması doğaldır. Ancak her konuda taban, parti seçmeni, kongre tam tersini istese de liderin tek başına karar alması diğer yönetim kurulu üyelerinin de buna eyvallah demesi yadırganmayacak bir durum değil. Parti eriyor, yok oluyor ancak lider değişikliğine gidilmiyor. Günümüz için bu anlayış çağ dışı bir tutumdur. Parti içinde monarşik saltanat süren lider iktidardayken kim bilir neler yapacaktır. Bu anlayışı savunan ya da kanıksayan kimseler demokrasiyi anlayamamış, özümseyememiş kimselerdir. Bu yönüyle 1908 İttihat ve Terakkisi günümüze kıyasla ileri bir demokrasiye sahiptir.

İttihat ve Terakki sıradan bir örgüt değildir. Üyelerinin hepsi okumuştur. Meşrutiyeti Avrupa’da yayımlanan kitapları okuyarak öğrenmişlerdir. Üniversite mezunu olmaları ve çok okumaları onlara geniş bir vizyon kazandırmıştır. Monarşik Osmanlı egemenliği altında ileri bir demokrasi savunmuşlardır.

İttihat ve Terakki Kurulduğu dönemde ((1895) Osmanlı’nın bütünlüğünden yana bir tavır sergiliyordu. Cemiyetin ismi de buradan gelir. Cemiyet kurucularından Ahmet Rıza AgustCompe’nin pozitivizminin düsturu ‘nizam ve Terakki’den etkilenmiş, terakkiyi almış Osmanlıcılığı belirtmek için ittihat (birleştirme) kelimesiyle birleştirmiştir. İttihat ve Terakki Cemiyetinin başından beri hedefi Osmanlı’nın bütünlüğünü sağlamak ve ülkeyi çöküntüden kurtarmak olmuştur. Ülkede aydınlanma devrini ise yeni bir devletle değil Osmanlı’nın yükselişi ile başlatmak istediler. Harf değişikliği, kıyafet değişikliği kadın hakları vb konularda yapılan ıslahatlar Osmanlı’nın yükselişi şeklinde olacaktı.

Kaynaklar

AKŞİN, S.,Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. 7. Baskı, Ankara: 2014.ss29-30