“Bazı yaralar görünmez. İşte tam da bu yüzden en geç fark edilenler onlardır.”
Bir çocuğun karnını doyurabilirsiniz. En iyi okullarda okutabilir, güzel kıyafetler giydirebilir, güvenli bir ev sunabilirsiniz. Ancak onu gerçekten dinlemiyor, duygularını önemsemiyor, korkularını küçümsüyor ve sevgiyi yalnızca başarıya bağlayarak gösteriyorsanız; farkında olmadan onun ruhunda yıllarca taşınacak sessiz bir boşluk bırakabilirsiniz.
Psikolojide bunun adı duygusal ihmaldir.
Toplum olarak çocuk ihmali denildiğinde çoğu zaman fiziksel ihtiyaçların karşılanmamasını ya da şiddeti düşünürüz. Oysa ruh sağlığını en derinden etkileyen ihmal türlerinden biri, gözle görülmeyen duygusal ihmaldir. Bu nedenle çoğu zaman fark edilmez, konuşulmaz ve tedavi edilmesi yıllar alır.
Çocuk, yalnızca büyüyen bir beden değildir; aynı zamanda şekillenen bir duygular dünyasıdır. Bir çocuğun “Korkuyorum.”, “Üzgünüm.”, “Beni dinler misin?” çağrılarının karşılıksız kalması, zamanla onun kendi duygularını değersiz görmesine neden olabilir. Duygularına alan tanınmayan çocuk, yetişkin olduğunda da kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanır.
Bağlanma kuramının öncüsü John Bowlby, yaşamın ilk yıllarında kurulan ilişkinin bireyin tüm sosyal ve duygusal gelişimini etkilediğini vurgulamıştır. Ardından Mary Ainsworth, güvenli bağlanmanın çocukta özgüven, duygusal denge ve sağlıklı ilişki kurabilme becerilerini güçlendirdiğini göstermiştir. Günümüzde bu kuramlar yalnızca psikoloji kitaplarında değil; çocuk gelişimi, eğitim ve psikiyatri alanlarında da temel kabul edilmektedir.
Ancak modern yaşamın temposu, ekonomik kaygılar ve dijital dünyanın dikkat dağıtıcı yapısı, anne babaların çocuklarıyla aynı evde yaşamalarına rağmen duygusal olarak birbirlerinden uzaklaşmalarına neden olabiliyor. Fiziksel yakınlık, her zaman duygusal yakınlık anlamına gelmiyor.
Bugün birçok yetişkinin yaşadığı kronik değersizlik hissi, sürekli takdir bekleme, eleştiriye aşırı duyarlılık, sağlıksız ilişki seçimleri, terk edilme korkusu ve tükenmişlik, yalnızca bugünün sorunları değildir. Bunlar çoğu zaman çocuklukta görülmeyen duygusal ihtiyaçların yıllar sonra farklı biçimlerde ortaya çıkmasıdır.
Travma alanındaki çalışmalarıyla tanınan Bessel van der Kolk, insanların yaşadıkları kadar yaşayamadıklarının da ruhsal iz bıraktığını ifade eder. Bazen sorun, başımıza gelenler değil; ihtiyacımız olduğunda alamadığımız ilgi, şefkat ve güven duygusudur.
Nörobilim araştırmaları da bu gerçeği desteklemektedir. Çocuklukta uzun süre devam eden duygusal ihmal, stres hormonlarının düzenlenmesini etkileyebilir; beynin duygu kontrolü, öğrenme ve karar verme süreçlerinde görev alan bölgelerinde kalıcı değişikliklere zemin hazırlayabilir. Bu nedenle duygusal ihmal, yalnızca psikolojik bir deneyim değil, biyolojik sonuçları da olabilen gelişimsel bir risk faktörüdür.
Ne yazık ki toplumumuzda hâlâ “Ben de böyle büyüdüm, bana bir şey olmadı.” anlayışı yaygındır. Oysa psikolojik sorunların önemli bir bölümü tam da fark edilmeyen bu çocukluk deneyimlerinden beslenmektedir. Duygularını bastırarak büyüyen bireyler, ilerleyen yıllarda depresyon, kaygı bozuklukları, kişilerarası ilişki problemleri, bağımlılıklar ve psikosomatik rahatsızlıklarla karşılaşabilmektedir.
Bununla birlikte umut verici olan gerçek şudur: Çocukluk, kader değildir.
İnsan beyni yaşam boyu değişebilme kapasitesine sahiptir. Güvenli ilişkiler, psikoterapi, öz şefkat çalışmaları ve farkındalık temelli yaklaşımlar sayesinde çocuklukta eksik kalan duygusal deneyimler yeniden inşa edilebilir. İyileşme, geçmişi silmek değil; onun üzerimizdeki etkisini anlamak ve yeniden yorumlayabilmektir.
Belki de bugün ebeveynlere, eğitimcilere ve karar vericilere düşen en önemli görev, çocukların yalnızca akademik başarılarını değil, duygusal gelişimlerini de önemsemektir. Çünkü yüksek notlar, güçlü bir özsaygının yerini tutmaz; maddi imkânlar ise koşulsuz sevginin yerini dolduramaz.
Bir çocuğa her gün birkaç dakika boyunca gerçekten kulak vermek, gözlerinin içine bakarak onu dinlemek, duygularını küçümsememek ve “Seni anlıyorum.” diyebilmek; geleceğin ruh sağlığı açısından yapılabilecek en değerli yatırımlardan biridir.
Unutulmamalıdır ki çocuklar söylediklerimizden çok, onlara hissettirdiklerimizi hatırlar. Sevildiğini hisseden çocuk, dünyaya güvenle bakmayı öğrenir. Görülmeyen çocuk ise yıllar boyunca kendini görünür kılmaya çalışır.
Toplumların geleceği yalnızca ekonomik göstergelerle ya da teknolojik gelişmelerle ölçülmez. Gerçek gelişmişlik, çocukların ruhsal olarak ne kadar sağlıklı yetiştirildiğiyle de değerlendirilmelidir. Çünkü bugün ihmal edilen bir duygu, yarının sessiz çığlığı olabilir. Buna karşılık bugün gösterilen bir anlayış, bir çocuğun tüm yaşamını değiştirecek en güçlü iyileştirici güce dönüşebilir.
Belki de kendimize şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir: Çocuklarımızın yalnızca geleceğini mi inşa ediyoruz, yoksa onların ruhunu da koruyabiliyor muyuz
Uzm. Klinik Psikolog Gül Dümen
