Eskiden saatler süren işleri bugün birkaç dakikada yapabiliyoruz. Alışverişten bankacılığa, ulaşımdan sağlığa kadar pek çok alanda yapay zekâ ve algoritmalar büyük kolaylık sağlıyor. Ancak teknolojinin sunduğu bu kolaylıkların yanında dikkat edilmesi gereken bazı tehlikeler de bulunuyor. Son yıllarda en çok konuşulan konulardan biri de algoritmik kartel riski.

Peki algoritmik kartel ne demektir?

Önce kartelin ne olduğunu hatırlayalım. Kartel; aynı sektörde faaliyet gösteren firmaların gizlice anlaşarak fiyatları yükseltmesi, rekabeti azaltması veya pazarı paylaşması anlamına gelir. Böyle bir durumda tüketici daha pahalı ürün almak zorunda kalır. Rekabet ortadan kalktığı için kalite düşebilir, yenilikler yavaşlayabilir.

Şimdi ise teknoloji bu tabloya yeni bir boyut kazandırıyor.

Bugün birçok şirket fiyatlarını bilgisayar programlarıyla belirliyor. Bu programlar, rakip firmaların fiyatlarını saniyeler içinde takip ediyor. Stok durumuna, talebe, maliyetlere ve piyasa hareketlerine göre fiyatları otomatik olarak değiştiriyor. Bu sistemler normal şartlarda işletmelere büyük kolaylık sağlıyor.

Sorun ise tam burada başlıyor.

Eğer aynı sektördeki birçok firma benzer algoritmaları kullanıyorsa, bu yazılımlar birbirlerinin fiyatlarını sürekli takip ederek zamanla fiyatları aynı seviyeye getirebiliyor. Üstelik bunun için şirket yöneticilerinin bir masada buluşup anlaşma yapmasına bile gerek kalmayabiliyor.

Yani insanlar konuşmuyor ama bilgisayarlar birbirlerini "izleyerek" aynı sonucu ortaya çıkarabiliyor.

İşte buna algoritmik kartel riski deniliyor.

Örneğin bir otel düşünelim. Fiyatını belirleyen yazılım, rakip otellerin oda ücretlerini sürekli kontrol ediyor. Rakip otel fiyat artırınca diğer yazılım da hemen fiyat yükseltiyor. Bir süre sonra bütün oteller benzer fiyat uygulamaya başlıyor. Sonuçta tüketicinin uygun fiyat bulma şansı azalıyor.

Benzer durum uçak bileti satışında, araç kiralamada, internet üzerinden yapılan alışverişlerde, elektronik ürünlerde ve hatta market sektöründe bile yaşanabiliyor.

Eskiden rekabet sayesinde firmalar müşteriyi çekebilmek için indirim yapardı. Şimdi ise algoritmalar bazen tam tersine indirim yerine fiyat artışlarını takip edebiliyor.

Bu durum tüketicinin cebini doğrudan etkiliyor.

Rekabetin olduğu yerde fiyatlar genellikle düşer, kalite yükselir ve hizmet gelişir. Rekabet azaldığında ise bunun bedelini vatandaş öder.

Elbette her fiyat algoritması kötü değildir.

Tam tersine doğru kullanıldığında büyük fayda sağlar. Örneğin stokta az kalan ürünlerin yönetilmesini kolaylaştırır. Talebin yoğun olduğu dönemlerde üreticilere planlama imkânı verir. İsrafı azaltabilir. Kampanyaları daha doğru planlayabilir.

Yani sorun algoritmanın kendisi değil, nasıl kullanıldığıdır.

Dünya genelindeki rekabet kurumları da bu konuyu yakından takip ediyor. Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri ve birçok gelişmiş ülke yapay zekâ destekli fiyatlandırma sistemlerini incelemeye başladı. Çünkü gelecekte karteller yalnızca insanların yaptığı gizli anlaşmalarla değil, algoritmaların ortak davranışlarıyla da ortaya çıkabilir.

Türkiye'de de Rekabet Kurumu dijital ekonomide yaşanan gelişmeleri yakından izliyor. Özellikle e-ticaret platformları, dijital pazar yerleri ve otomatik fiyatlandırma sistemleri rekabet hukuku açısından önem taşıyor.

Uzmanlar, şirketlerin kullandığı algoritmaların şeffaf olmasını öneriyor. Ayrıca yazılımların rekabeti bozacak şekilde tasarlanmaması gerektiği vurgulanıyor.

Bir başka önemli konu ise yapay zekâya aşırı güvenilmemesi.

Çünkü algoritmalar sadece kendilerine verilen hedef doğrultusunda hareket eder. Eğer amaç yalnızca en yüksek kârı elde etmek olursa, sistem rekabeti ikinci plana atabilir. Bunun önüne geçebilmek için insan denetimi büyük önem taşıyor.

Teknoloji geliştikçe hukuk kurallarının da gelişmesi gerekiyor. Dün sadece insanlar arasında yapılan anlaşmalar incelenirken, bugün bilgisayarların karar mekanizmaları da denetlenmek zorunda kalıyor.

Önümüzdeki yıllarda yapay zekâ hayatımızın çok daha büyük bir parçası olacak. Market alışverişinden elektrik fiyatlarına, sigorta primlerinden otel rezervasyonlarına kadar pek çok alanda algoritmalar karar verecek.

İşte tam bu nedenle rekabet kurallarının teknolojiye uyum sağlaması gerekiyor.

Çünkü sağlıklı rekabet sadece işletmeler için değil, vatandaşın bütçesi için de büyük önem taşıyor.

Unutulmamalıdır ki serbest piyasanın temel gücü rekabettir. Rekabetin olduğu yerde üretici daha kaliteli ürün sunmaya çalışır, tüketici daha uygun fiyat bulabilir ve ekonomi daha verimli çalışır.

Eğer algoritmalar rekabeti artıran araçlar olarak kullanılırsa toplum kazanır. Ancak rekabeti azaltan görünmez bir anlaşmanın parçası hâline gelirlerse bunun bedelini yine vatandaş öder.

Teknoloji hayatı kolaylaştırmalı, piyasayı daha adil hâle getirmelidir. Yapay zekâ insanların refahını artırmalı; fiyatları gizlice yükselten görünmez bir güç olmamalıdır.

Geleceğin ekonomisinde yalnızca güçlü algoritmalar değil, güçlü rekabet kuralları da en az onlar kadar önemli olacaktır.