Sosyal medyada birkaç cümleyle insanlara kişilik analizi yapanlar, her davranışa narsisizm etiketi koyanlar, fenomen olma telaşını mesleki sorumluluğun önüne geçirenler… Psikoloji, insan ruhuna dokunan bir bilim olmaktan çıkıp sosyal medyanın tüketim malzemesine mi dönüştü?
Bir zamanlar psikoloğa gitmek, insanın kendisiyle yüzleşmek, ruhunu anlamaya çalışmak ve iyileşmek için attığı önemli bir adımdı. Bugün ise sosyal medyaya girdiğimizde karşımıza çıkan psikoloji içeriklerine bakınca insan ister istemez şu soruyu soruyor: Psikoloji bilimi gerçekten bu kadar basit mi?
Neredeyse her köşe başında bir psikolog, her sosyal medya platformunda bir ruh çözümleyicisi var. Birkaç dakikalık videolar, ezberlenmiş cümleler, birbirinin tekrarı olan tavsiyeler… Bir bakıyorsunuz, bir davranışınız narsisizm, bir başkası toksik ilişki, diğeri travma olarak tanımlanmış. İnsanlar artık birbirlerine bakarken anlamaya değil, etiketlemeye çalışıyor.
Sanki toplum olarak birbirimizi tanımaktan vazgeçtik, birbirimize teşhis koymaya başladık.
Üstelik bu teşhislerin çoğu birkaç saniyelik videolara, birkaç cümlelik paylaşımlara sığdırılıyor. İnsanların hayat hikâyeleri, çocuklukları, yaşadıkları travmalar, kişilikleri ve ruhsal dünyaları birkaç sosyal medya paylaşımıyla açıklanabiliyormuş gibi bir hava yaratılıyor.
Peki, insan ruhu gerçekten bu kadar kolay çözülebilir mi?
Psikolojinin tarihine baktığımızda karşımıza bambaşka bir dünya çıkar. Wilhelm Wundt, 1879 yılında Leipzig Üniversitesinde ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurarak psikolojinin bilimsel bir disiplin olarak gelişmesinde önemli bir dönüm noktası oluşturdu. İnsan zihnini anlamak için gözlem, deney ve araştırma yöntemlerini kullandı.
Ardından William James, Sigmund Freud, Carl Jung ve Carl Rogers gibi isimler, insan davranışlarını, bilinçaltını, kişiliği, duyguları ve insanın iç dünyasını farklı kuramsal yaklaşımlarla anlamaya çalıştı.
Bu isimlerin ortak noktası, insan ruhunu birkaç popüler cümleye sığdırmamalarıydı. Elbette kuramları ve yöntemleri birbirinden farklıydı. Ancak hepsinin çalışmaları, psikolojinin yıllar süren araştırmalarla gelişen ciddi bir disiplin olduğunu gösteriyordu.
Örneğin hümanistik psikolojinin önemli isimlerinden Carl Rogers, On Becoming a Person adlı eserinde şu cümleyi kuruyordu:
“İnsan kendisini olduğu gibi kabul ettiğinde değişebilir.”
Rogers'ın bu yaklaşımında insanı yargılamak değil, anlamak; ona hazır kalıplar sunmak değil, kendisini keşfedebileceği bir alan açmak vardı.
Bugün ise sosyal medyada insanlara sürekli kim oldukları, neden böyle davrandıkları ve hangi kişilik bozukluğuna sahip oldukları anlatılıyor. Oysa anlamakla etiketlemek arasında çok büyük bir fark var.
Bir başka önemli mesele de psikoloji alanındaki bilgi kirliliği.
Kısa süreli eğitimler, çeşitli sertifikalar ve birkaç popüler kavram öğrenerek kendisini insan ruhunun uzmanı gibi sunanların çoğalması, mesleğin gerçek uzmanlarını da gölgede bırakıyor.
Elbette sertifikalar, mesleki gelişimin ve belirli alanlarda eğitim almanın bir parçası olabilir. Ancak hiçbir sertifika tek başına psikolog olmanın, bilimsel yetkinliğin veya terapi yapabilme yeterliliğinin yerine geçmez.
Psikologluk, yalnızca güzel konuşmak, etkileyici cümleler kurmak veya kameranın karşısında kendinden emin görünmek değildir. Bu meslek; akademik eğitim, bilimsel bilgi, etik sorumluluk, deneyim ve sürekli gelişim gerektirir.
Bir cerrahı düşünün. Kimse ameliyat masasına yatarken cerrahın sosyal medyada kaç takipçisi olduğuna bakmaz. Onun eğitimine, uzmanlığına, tecrübesine ve mesleki yeterliliğine güvenir.
Çünkü bedenini emanet ediyorsundur.
Peki, ruhunu emanet ettiğin insanı seçerken neden aynı hassasiyeti göstermiyorsun?
Yani mesele, her gün yeni bir söz paylaşmak değil; insanın ihtiyacına uygun, bilimsel temeli olan bir yaklaşım geliştirebilmektir.
İnsan ruhu sosyal medya içeriği değildir…
Sosyal medyada görünür olmanın, tanınmanın ve geniş kitlelere ulaşmanın elbette yanlış bir tarafı yok. Bilimsel bilgiyi toplumla paylaşan, psikolojik farkındalığı artıran, insanlara doğru kaynakları gösteren uzmanların varlığı çok kıymetli.
Ancak mesleğin önüne kişisel markayı, bilginin önüne fiziksel görünümü, uzmanlığın önüne takipçi sayısını koyduğumuzda sorun başlıyor.
İnsan ilişkileri birkaç sloganla yönetilemez. Her tartışma toksik ilişki, her özgüvenli davranış narsisizm, her üzüntü depresyon, her geçmiş deneyim travma değildir.
Üstelik bu konuda sosyal medyanın yarattığı riskleri yalnızca biz konuşmuyoruz. Amerikan Psikoloji Derneği de psikologların sosyal medya paylaşımlarında bilimsel dayanaklara bağlı kalmaları, uzmanlık sınırlarını gözetmeleri ve mesleki etik kurallara dikkat etmeleri gerektiğini açıkça belirtiyor.
Demek ki mesele sosyal medyaya karşı olmak değil. Mesele, bilimi sosyal medyanın hızına ve tüketim alışkanlıklarına kurban etmemek.
Yanlış bir değerlendirme, bilinçsizce verilen bir tavsiye veya uzmanlık sınırlarını aşan bir müdahale, zaten zor bir dönemden geçen insanın hayatını daha da güçleştirebilir.
Bu nedenle psikoloji alanında güven ve itibar meselesini hafife alamayız.
Bugün bazı insanların psikologlara karşı mesafeli durmasının, hatta güven duymakta zorlanmasının nedenlerinden biri de mesleğin sosyal medyada birbirinin tekrarı olan içeriklerle temsil edilmesi olabilir. Elbette bütün psikologları aynı kefeye koymak haksızlık olur. İşini büyük bir titizlikle yapan, kendisini sürekli geliştiren, bilimsel araştırmaları takip eden ve danışanlarının hayatına gerçekten dokunan çok değerli uzmanlar var.
Ancak onların sesinin, fenomenlik yarışının gürültüsü arasında kaybolmasına da seyirci kalmamalıyız…
Psikoloji fenomenlik değil, uzmanlık ister. Gösteriş değil, bilim ister. Ezberlenmiş cümleler değil, insanı gerçekten anlamayı ister.