Örgütlerde denetim anlayışı, yönetim kuramlarıyla birlikte gelişmiş ve değişmiştir. Yönetim kuramlarındaki ilkeler, varsayımlar ve kurallar, denetim anlayışlarını da etkilemiştir.
Yönetimin beş fonksiyonundan birisi olan denetim, örgütlerin başarısı açısından önemli işlevlere sahiptir. Yönetimin planlama, örgütleme, yöneltme ve koordinasyon-eşgüdümleme fonksiyonlarından sonra gelmekle birlikte, denetim, esas itibariyle bu dört fonksiyonun birleşmesi sonucunda meydana gelen çıktı üzerinde bir değerlendirme yapılması ve yeni stratejilerin, politikaların ve hatta yeni bir yönetim felsefesinin belirlenmesi açısından hem yönetim faaliyetinin geribildirimini sağlayan, hem de mevcut örgüt yapısının dinamik bir yapıya kavuşmasına katkı sağlayan önemli bir araçtır. Bu bakımdan denetim, yönetimin sorumluluğunda olan bir faaliyettir.
Denetim, bir kurumun faaliyetlerinin ve işlemlerinin önceden belirlenen amaçlara ve kurallara uygun gerçekleşip gerçekleşmediğinin belirlenmesi için incelenmesidir. Bu bir süreç olup denetim sonucunda bulgular elde edilir ve raporlar yazılır.
Eğitim kurumları ve okullar da birer örgüt olmaları nedeniyle denetlenmesi gereken örgütlerin başında gelmektedir.
Milli Eğitim Bakanlığında okul denetimleri, rehberlik ve kalite geliştirme odaklı, periyodik ve mevzuata uygunluk esaslarına göre yürütülür. Bu denetimler temel olarak Teftiş Kurulu Başkanlığı denetim elemanları ve maarif müfettişleri eliyle gerçekleştirilir.
Denetimin amacı ve kapsamı
Rehberlik Önceliği: Denetim süreçlerinde sadece hata aramak değil, okulun eksiklerini fark etmesini sağlamak ve rehberlik desteği vermek amaçlanır.
Periyodik Sıklık: Okullar, hazırlanan öz değerlendirme raporları ve planlamalar doğrultusunda periyodik olarak (genellikle en geç üç yılda bir) denetime tabi tutulur.
Kurum Odaklı İnceleme: Denetimler daha çok okulun idari işleyişini, eğitim ortamlarını, okul aile birliği faaliyetlerini, kantin hijyenini ve resmi evrak kayıtlarını kapsar.
Okul denetimlerinin dışında, öğretmenlerin sınıf içi ders denetimleri önceki yıllarda müfettişler tarafından yapılırken, çeşitli yargı kararlarıyla bu durum ortadan kalkmış, ancak Milli Eğitim Bakanlığı tarafından çeşitli girişimlerle yeniden yürürlüğe konulmuştur. Bu girişimlerden birisi de “Öğretmenlerin Sınıf İçi Etkinlikleri ve Öğretim Faaliyetlerinin İzlenmesi, Değerlendirilmesi ve Geliştirilmesine İlişkin Yönerge”dir. Bu yönergeye göre;
Dış değerlendirme nasıl yapılır?
Dış değerlendirme: Bakanlık müfettişi veya eğitim müfettişi tarafından, öğretmenlerin performanslarını artırmak amacıyla ders denetimi faaliyetleri kapsamında öğretmenlerin sınıf içi etkinlikleri ve öğretim faaliyetlerinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve öğretmene mesleki gelişimine yönelik rehberlikte bulunulmasını kapsar.
İç değerlendirme nasıl yapılır?
İç değerlendirme: Öğretmenlerin performanslarını artırmak amacıyla; sınıf içi etkinlikleri ve öğretim faaliyetlerinin okul müdürünce veya okul müdürü başkanlığında zümre başkanı/danışman öğretmen ile birlikte izlenmesi, değerlendirilmesi ve öğretmene mesleki gelişime yönelik rehberlikte bulunulmasını, kapsamaktadır.
İlgili yönerge çerçevesinde yapılacak denetim çalışmalarına bakacak olursak;
Dış değerlendirme, belirli bir plan dâhilinde müfettişlerce gerçekleştirilen denetimler kapsamında yapılır. Ayrıca, iç değerlendiricilerce yapılan iki izleme ve değerlendirmede öğretmene yönelik ulaşılan kanaatte mutabakat sağlanamaması halinde okul müdürlüğünün talebi üzerine gerçekleştirilir.
İç ve dış değerlendiriciler tarafından öğretmenin sınıf içi etkinlikleri ve öğretim faaliyetlerinin izlenmesi ve değerlendirilmesi çalışmaları öncesinde; öğretmen/öğretmenlerle bilgilendirme toplantısı düzenlenir, yapılacak çalışmalar hakkında öğretmen/öğretmenlere gerekli bilgiler verilir ve açıklamalar yapılır.
İzleme ve değerlendirmenin bir ders saati içerisinde yapılması esastır. Değerlendiriciler, ders başlarken öğretmenle birlikte sınıfa girer ve ders bitiminde öğretmenle birlikte sınıftan ayrılır.
Öğretmenin sınıf içi etkinlikleri ve öğretim faaliyetlerinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve geliştirilmesi çalışmalarının öğretmenin alanındaki derste yapılması esastır.
Öğretmenin birden fazla okulda derse girmesi durumunda; öğretmenin sınıf içi etkinlikleri ve öğretim faaliyetlerinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve geliştirilmesi çalışmaları öncelikle kadrosunun bulunduğu okulda, kadrosunun bulunduğu okulda dersinin olmaması halinde alanında dersinin en fazla olduğu okulda yapılır. İç ve dış değerlendiriciler dersi izledikten sonra dersi izlenen öğretmenle bir araya gelir. Yapılan izleme sonucu ulaşılan kanaatlere ilişkin değerlendirmelerde bulunulur, öğretmene gerekli açıklamalar yapılır. İç ve/veya dış değerlendirme neticesinde mesleki gelişime ihtiyacı olduğu kanaatine ulaşılan öğretmen için ihtiyaç duyulan izleme alan/alanlarında okul temelli mesleki gelişim planlaması yapılır, ayrıca öğretmen ihtiyaç duyulan izleme alan/alanlarında hizmet içi eğitim programına alınır.
Öğretmenin mesleki gelişim ihtiyacının giderilmesine yönelik okul temelli mesleki gelişim planının hazırlanması, uygulanması ve takibinden okul müdürü sorumludur. Öğretmenlerin mesleki gelişim ihtiyacının giderilmesine yönelik hizmet içi eğitimler. Bakanlık/Millî Eğitim Akademisi veya valilikler tarafından düzenlenir.
İç değerlendirmede hangi alanlar değerlendirilir?
Okul içi değerlendirmenin içeriğine dair de aşağıdaki alanların değerlendirilmesi yapılır;
-Planlama,
-Konu alan ve alan eğitimi bilgisi,
-Öğrenciyi tanıma,
-Öğrenme ortamlarını düzenleme ve öğretim materyalini kullanma,
-Öğrenme ve öğretme süreci,
-Öğretme sürecini ölçme ve değerlendirme,
-İletişim ve işbirliği,
-Mesleki gelişim.
Denetimler sonucunda hangi formlar ve raporlar doldurulur?
İç değerlendiriciler tarafından yapılan izleme ve değerlendirme çalışması sonrası EK-1 “İzleme ve Değerlendirme Formu” doğrultusunda EK-2 “İzleme ve Öneri Raporu” birlikte düzenlenir. Okul müdürü ve zümre başkanının birlikte yaptıkları izleme ve değerlendirme sonucunda ulaşılan kanaatte mutabık kalınmaması halinde, öğretmenin sınıf içi etkinlikleri ve öğretim faaliyetleri bir ay içerisinde ikinci kez izlenir ve değerlendirilir. İkinci izleme sonrasında da mutabakatın sağlanmaması halinde okul müdürlüğünce dış değerlendirme yapılması talebinde bulunulur.
Dış değerlendiriciler; yönetici ve öğretmen hakkında yaptıkları izleme ve değerlendirme sonucunda EK-1 “İzleme ve Değerlendirme Formu” doğrultusunda EK-3 “İzleme ve Öneri Raporu” düzenler. Raporda getirilen teklifler, iç değerlendiriciler tarafından öğretmene ilişkin okul temelli mesleki gelişim planının yapılmasında/uygulamadaki planın revize edilmesinde esas alınır. Hakkında “İzleme ve Öneri Raporu” düzenlenen öğretmen ve görev yaptığı kuruma ait bilgileri içeren listeler müfettişin görevli olduğu Başkanlığa teslim edilir.
